Hình ảnh một thiên tài làm việc một mình, chợt loé sáng rồi tạo ra phát minh thay đổi thế giới là cách kể chuyện quen thuộc nhưng sai về lịch sử. Phần lớn phát minh quan trọng là kết quả tích luỹ của nhiều người, và rất nhiều phát minh được tạo ra gần như cùng lúc bởi những người làm việc độc lập: vi tích phân (Newton và Leibniz), thuyết chọn lọc tự nhiên (Darwin và Wallace), mạch tích hợp (Kilby và Noyce).
Từ năm 1922, hai nhà xã hội học William Ogburn và Dorothy Thomas đã liệt kê 148 trường hợp phát minh và khám phá độc lập đồng thời. Robert Merton về sau lập luận rằng những trường hợp đơn lẻ mới là ngoại lệ cần giải thích. Luật pháp sáng chế cũng đã thay đổi theo hiểu biết này.
Bài này giải thích vì sao phát minh đồng thời phổ biến, vì sao chúng ta vẫn nhớ một cái tên, những hệ quả thực tế với luật, giải thưởng và quản trị đổi mới, và điều đó có nghĩa gì với người đang làm sáng tạo.
Những cặp phát minh và khám phá độc lập nổi tiếng
Danh sách dưới đây chỉ gồm những trường hợp được giới sử học ghi nhận rộng rãi:
- Vi tích phân: Isaac Newton phát triển phương pháp của mình từ giữa thập niên 1660, Gottfried Leibniz độc lập vào giữa thập niên 1670 và công bố trước năm 1684. Tranh chấp ưu tiên giữa hai phía kéo dài nhiều năm; hệ ký hiệu của Leibniz là thứ được dùng rộng rãi ngày nay.
- Oxy: Carl Wilhelm Scheele tạo ra oxy khoảng năm 1771–1772 nhưng công bố muộn; Joseph Priestley công bố năm 1774; Antoine Lavoisier đưa ra cách giải thích đúng về vai trò của nó trong cháy.
- Chọn lọc tự nhiên: Charles Darwin phát triển lý thuyết trong hai thập niên nhưng chưa công bố; năm 1858, Alfred Russel Wallace gửi cho ông một bài viết nêu ý tưởng tương tự. Hai công trình được trình bày chung tại Hội Linnean London năm 1858.
- Bóng đèn sợi carbon: Joseph Swan ở Anh và Edison ở Mỹ phát triển gần như song song; tại Anh, hai bên cuối cùng lập công ty chung năm 1883.
- Động cơ phản lực: Frank Whittle ở Anh được cấp bằng năm 1930, Hans von Ohain ở Đức phát triển độc lập; động cơ của von Ohain bay trên máy bay thử nghiệm năm 1939, trước động cơ của Whittle.
- Mạch tích hợp: Jack Kilby ở Texas Instruments trình diễn mạch năm 1958, Robert Noyce ở Fairchild phát triển mạch tích hợp phẳng năm 1959, dạng về sau trở thành chuẩn sản xuất. Kilby nhận giải Nobel Vật lý năm 2000; Noyce đã mất năm 1990.
Trường hợp điện thoại, với hai đơn của Bell và Elisha Gray nộp cùng ngày năm 1876, cũng thường được nêu; chi tiết tranh chấp thuộc về lịch sử phát minh của thiết bị đó.
Vì sao phát minh đồng thời lại phổ biến
Lời giải thích được nhiều người chấp nhận nhất là các điều kiện tiền đề chín muồi cùng lúc. Một phát minh cần kiến thức nền, công cụ, vật liệu và nhu cầu. Khi tất cả đã có mặt và được phổ biến trong một cộng đồng, nhiều người được đào tạo tương tự, đọc cùng tài liệu và đối mặt cùng bài toán sẽ có khả năng đi tới lời giải tương tự. Bóng đèn sợi đốt cần bơm chân không tốt và nhu cầu chiếu sáng đô thị; mạch tích hợp cần kỹ thuật bán dẫn silicon và nhu cầu thu nhỏ thiết bị điện tử quân sự và hàng không.
Nhà kinh tế học và nhà lý thuyết phức hợp như Stuart Kauffman gọi tập hợp những bước tiếp theo khả thi là “khả năng kế cận”: tại mỗi thời điểm, chỉ có một số phát minh nằm sát ranh giới của những gì đã biết. Steven Johnson phổ biến khái niệm này trong sách về nguồn gốc ý tưởng. Hiểu theo cách đó, phát minh giống việc mở cánh cửa kế tiếp trong một ngôi nhà, và nhiều người đứng trước cùng một cánh cửa.
Lập luận này có giới hạn. Nó không có nghĩa phát minh là tất yếu hay cá nhân không quan trọng. Thời điểm cụ thể, chất lượng giải pháp và cách triển khai vẫn khác nhau đáng kể giữa các người đồng thời. Nhiều nhà nghiên cứu cũng cảnh báo rằng danh sách phát minh đồng thời có thiên kiến chọn mẫu: chúng ta chỉ biết những trường hợp có tranh chấp nổi tiếng. Bằng chứng mạnh cho thấy đồng thời là phổ biến, nhưng tỉ lệ chính xác thì khó đo.
Vì sao lịch sử vẫn chỉ nhớ một cái tên
Hiệu ứng Matthew. Robert Merton năm 1968 mô tả xu hướng người đã nổi tiếng nhận thêm công trạng không tương xứng, còn người ít tiếng bị quên; tên gọi lấy từ một câu cổ về việc “ai đã có sẽ được cho thêm”. Khi hai người cùng khám phá, người có danh tiếng hoặc vị trí tốt hơn thường được nhớ.
Luật Stigler về tên gọi. Nhà thống kê Stephen Stigler năm 1980 phát biểu rằng không có khám phá khoa học nào được đặt theo tên người thật sự khám phá ra nó. Stigler tự nhận luật này do Merton nêu trước, khiến chính nó là ví dụ minh hoạ cho bản thân.
Câu chuyện cần nhân vật chính. Báo chí, sách giáo khoa và quảng cáo ưa một gương mặt duy nhất vì dễ kể và dễ nhớ. Edison chủ động dựng hình ảnh thiên tài Menlo Park, và các công ty dùng tên người sáng lập như một thương hiệu.
Bằng sáng chế và giải thưởng tạo điểm mốc. Người có bằng sáng chế hoặc giải thưởng để lại dấu vết chính thức, trong khi người góp ý tưởng trong phòng thí nghiệm hay đội thợ thường không. Hệ thống ghi nhận tạo ra lịch sử theo hình dạng của chính nó.
Huyền thoại và thực tế: so sánh cụ thể
Bảng dưới đặt cạnh nhau những niềm tin phổ biến và điều tư liệu cho thấy:
| Niềm tin phổ biến | Thực tế theo tư liệu | Ví dụ |
|---|---|---|
| Phát minh đến từ một khoảnh khắc loé sáng | Thường là chuỗi dài thử nghiệm, những lần loé sáng được kể lại sau và hay bị cường điệu | Anh em Wright mất nhiều năm với diều, tàu lượn và ống gió trước năm 1903 |
| Người phát minh làm việc một mình | Đa số làm việc trong nhóm, xưởng hoặc mạng lưới trao đổi thư từ | Menlo Park có hàng chục thợ và kỹ sư; Darwin trao đổi thư từ với hàng trăm người |
| Không có người đó, phát minh không ra đời | Nhiều phát minh có người làm độc lập cùng lúc hoặc chỉ chậm vài năm | Mạch tích hợp, động cơ phản lực |
| Người được nhớ là người đầu tiên | Thường là người công bố, đăng ký hoặc thương mại hoá thành công | Swan và Edison với bóng đèn; Scheele và Priestley với oxy |
| Bằng sáng chế phản ánh người nghĩ ra | Bằng phản ánh người nộp đơn hợp lệ và đáp ứng điều kiện luật định | Tranh chấp Knight và Annan năm 1871 |
Học giả luật Mark Lemley, trong bài The Myth of the Sole Inventor đăng năm 2012, lập luận rằng phần lớn sáng chế quan trọng là cải tiến nhỏ trên nền có sẵn và thường được nhiều nhóm làm cùng lúc, và hệ thống bằng sáng chế nên được thiết kế với giả định đó, thay vì giả định một nhà phát minh đơn độc phi thường.
Hệ quả với luật sáng chế: từ “người sáng chế trước” đến “người nộp đơn trước”
Vì phát minh đồng thời phổ biến, mọi hệ thống bằng sáng chế phải trả lời câu hỏi: khi hai người cùng làm ra một thứ, ai được bảo hộ? Có hai nguyên tắc. Theo nguyên tắc người sáng chế trước, bằng thuộc về người chứng minh được mình làm ra trước, dẫn tới các thủ tục tranh chấp tốn kém dựa trên sổ ghi chép và lời chứng. Theo nguyên tắc người nộp đơn trước, bằng thuộc về người nộp đơn hợp lệ sớm hơn, đơn giản và dễ dự đoán hơn.
Phần lớn thế giới dùng nguyên tắc nộp đơn trước từ lâu. Mỹ là ngoại lệ lớn cho tới khi Đạo luật Sáng chế Mỹ (America Invents Act) năm 2011 chuyển sang hệ thống nộp đơn trước, áp dụng với đơn nộp từ tháng 3 năm 2013. Việt Nam áp dụng nguyên tắc nộp đơn đầu tiên, kèm quy định về quyền ưu tiên theo các điều ước quốc tế; người làm sáng chế nên kiểm tra văn bản hiện hành và hướng dẫn của cơ quan sở hữu trí tuệ.
Hệ quả thực tế là rõ ràng: trong một lĩnh vực đang nóng, nơi nhiều nhóm cùng tiến gần lời giải, tốc độ nộp đơn và chất lượng hồ sơ có thể quyết định ai giữ quyền. Đồng thời, công bố sớm, như đăng bài hội nghị, có thể làm mất tính mới của chính sáng chế ở nhiều nước nếu chưa nộp đơn. Đây là một trong những sai lầm thường gặp nhất của nhà nghiên cứu ở trường đại học, và là lý do nên trao đổi với bộ phận chuyển giao công nghệ trước khi công bố.
Điều này có nghĩa gì với người làm sáng tạo
Bài học thứ nhất là khiêm tốn và thực tế: nếu bạn vừa nghĩ ra một ý tưởng quan trọng, khả năng cao là có người khác đang nghĩ tương tự. Đây không phải lý do nản lòng mà là lý do hành động nhanh: tra cứu sáng chế và tài liệu, làm mẫu thử, nộp đơn hoặc công bố có chiến lược. Giá trị thường đến từ việc thực hiện tốt hơn và sớm hơn, không phải từ việc sở hữu ý tưởng.
Bài học thứ hai là đầu tư vào mạng lưới thay vì sự cô lập. Lịch sử cho thấy những người tạo ra phát minh quan trọng thường ở trong cộng đồng trao đổi dày đặc: xưởng, phòng thí nghiệm, hội nghề nghiệp, thư từ. Với một kỹ sư ở Việt Nam, điều đó có nghĩa là tham gia hội nghị chuyên ngành, cộng đồng mã nguồn mở, nhóm nghiên cứu liên trường, nơi thông tin về khả năng kế cận lưu thông nhanh.
Bài học thứ ba dành cho người quản lý và hội đồng giải thưởng: ghi công cho tập thể một cách cụ thể. Khi chỉ người đứng đầu được thưởng, tổ chức tự làm yếu mình vì người đóng góp thật sẽ rời đi. Các công cụ như khai báo đóng góp từng tác giả, ghi tên đầy đủ người sáng chế trên đơn, và giải thưởng cho nhóm giúp điều chỉnh thiên lệch của hiệu ứng Matthew. Huyền thoại nhà phát minh đơn độc không chỉ sai về lịch sử, nó còn dẫn tới những quyết định quản trị sai.
Câu hỏi thường gặp
Ogburn và Thomas công bố danh sách phát minh đồng thời ở đâu?
Bài báo của William Ogburn và Dorothy Thomas có tựa đề tạm dịch “Phát minh có tất yếu không? Ghi chú về tiến hoá xã hội”, đăng năm 1922 trên tạp chí Political Science Quarterly. Bài liệt kê 148 trường hợp khám phá và phát minh độc lập, dùng làm bằng chứng cho lập luận rằng phát minh phụ thuộc vào trạng thái tích luỹ của văn hoá và kỹ thuật.
Phát minh đồng thời có chứng minh cá nhân không quan trọng không?
Không. Nó cho thấy điều kiện tiền đề quan trọng, nhưng cá nhân vẫn quyết định thời điểm, chất lượng và hình thức của giải pháp. Mạch tích hợp phẳng của Noyce dễ sản xuất hơn thiết kế ban đầu của Kilby; ký hiệu của Leibniz tiện dùng hơn của Newton. Sự khác biệt đó ảnh hưởng tới cách công nghệ phát triển sau này.
Nếu hai người nộp đơn sáng chế cùng ngày tại Việt Nam thì sao?
Luật sở hữu trí tuệ Việt Nam có quy định riêng cho trường hợp nhiều đơn có cùng ngày ưu tiên hoặc ngày nộp đơn cho cùng một sáng chế, thường yêu cầu các bên thoả thuận, nếu không thì có thể bị từ chối cấp. Chi tiết có thể thay đổi theo văn bản sửa đổi, nên cần đọc luật hiện hành hoặc hỏi tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp.
Công bố bài báo trước khi nộp đơn sáng chế có sao không?
Ở nhiều nước, công bố trước làm mất tính mới, khiến sáng chế không còn đủ điều kiện bảo hộ. Một số hệ thống có thời gian ân hạn cho công bố của chính tác giả, như Mỹ với mười hai tháng, và luật Việt Nam cũng có quy định ân hạn trong một số trường hợp. Thời hạn và điều kiện khác nhau, nên an toàn nhất là nộp đơn trước khi công bố.
Khái niệm “khả năng kế cận” có được chứng minh không?
Đây là một khung khái niệm hữu ích hơn là một định luật được kiểm chứng định lượng. Nó phù hợp với nhiều quan sát lịch sử về phát minh đồng thời và với các mô hình tổ hợp trong kinh tế học đổi mới, trong đó công nghệ mới được tạo ra từ việc kết hợp các thành phần có sẵn. Nhưng nó khó dùng để dự đoán phát minh cụ thể.
Có ví dụ phát minh thật sự chỉ do một người làm ra không?
Có những trường hợp được xem là gần đơn lẻ, như thuyết tương đối rộng của Einstein, dù ông cũng dựa vào toán học của người khác và cộng tác với Marcel Grossmann. Merton gọi đó là những trường hợp đơn lẻ, và lập luận rằng nhiều trường hợp như vậy hoá ra có người làm song song khi xem xét kỹ tư liệu.