ST25 là giống lúa thơm hạt dài do nhóm kỹ sư Hồ Quang Cua cùng cộng sự ở Sóc Trăng (nay thuộc thành phố Cần Thơ) lai tạo, là một trong chuỗi giống mang ký hiệu ST được phát triển qua hơn hai mươi năm. Gạo ST25 được trao danh hiệu "Gạo ngon nhất thế giới" năm 2019 tại cuộc bình chọn do tổ chức The Rice Trader tổ chức ở Philippines, và đến danh hiệu năm 2025 đã ba lần đứng đầu cuộc bình chọn này.
Câu chuyện ST25 đáng đọc ở hai lớp. Lớp thứ nhất là khoa học chọn giống: vì sao một giống lúa vừa thơm, vừa mềm cơm, vừa chịu được điều kiện đồng bằng sông Cửu Long lại khó tạo ra đến vậy. Lớp thứ hai là sở hữu trí tuệ: đầu năm 2021, khi một số doanh nghiệp tại Mỹ nộp đơn đăng ký nhãn hiệu "ST25", câu hỏi ai được dùng cái tên này trở thành bài học về khác biệt giữa bảo hộ giống cây trồng và bảo hộ nhãn hiệu.
Vì sao lúa thơm, mềm cơm lại khó chọn tạo
Mùi thơm đặc trưng của các giống lúa thơm như Jasmine hay Basmati chủ yếu do hợp chất 2-acetyl-1-pyrroline (2-AP). Các nghiên cứu di truyền phân tử từ giữa thập niên 2000 đã xác định tính thơm ở phần lớn giống lúa gắn với dạng mất chức năng của gen BADH2 (mã hoá enzyme betaine aldehyde dehydrogenase 2). Khi gen này mất chức năng, tiền chất không bị chuyển hoá theo đường thông thường và 2-AP tích luỹ trong hạt. Đây là tính trạng lặn: cây chỉ thơm khi mang hai bản sao gen đột biến.
Độ mềm, dẻo của cơm lại do thành phần tinh bột, chủ yếu là tỷ lệ amylose so với amylopectin, cùng nhiệt độ hoá hồ và độ bền thể gel. Gạo ít amylose thường cho cơm mềm, dẻo hơn. Những tính trạng này chịu ảnh hưởng của nhiều gen và của môi trường canh tác: cùng một giống trồng ở chân ruộng khác nhau, bón phân khác nhau, thu hoạch sớm muộn khác nhau có thể cho chất lượng cơm khác nhau.
Bài toán của người chọn giống vì vậy rất nhiều ràng buộc: giữ được tính thơm lặn, đạt chất lượng tinh bột mong muốn, đồng thời có năng suất chấp nhận được, thời gian sinh trưởng phù hợp lịch thời vụ, chống đổ ngã, chống chịu sâu bệnh và chịu mặn ở mức nhất định. Cải thiện một tính trạng thường kéo theo đánh đổi ở tính trạng khác.
Quy trình chọn giống lúa theo phương pháp truyền thống
Chuỗi giống ST được phát triển chủ yếu bằng lai hữu tính và chọn lọc qua nhiều thế hệ, quy trình mà các nhà chọn giống lúa trên thế giới dùng từ lâu. Các bước chung như sau:
- Chọn bố mẹ mang những tính trạng muốn kết hợp, chẳng hạn một giống thơm ngon nhưng năng suất thấp với một giống năng suất cao, chịu điều kiện địa phương.
- Lai tạo thế hệ F1, rồi để tự thụ phấn tạo F2, thế hệ phân ly mạnh nhất với rất nhiều tổ hợp tính trạng khác nhau.
- Chọn lọc qua nhiều thế hệ tiếp theo trên đồng ruộng: loại bỏ cây không đạt, giữ lại dòng có tính trạng tốt, đánh giá chất lượng hạt và cơm bằng cả phân tích và nếm thử.
- Khi dòng đã ổn định di truyền sau nhiều thế hệ tự thụ, đưa vào so sánh năng suất và khảo nghiệm ở nhiều địa điểm, nhiều vụ.
- Khảo nghiệm chính thức về giá trị canh tác và sử dụng, cùng khảo nghiệm tính khác biệt, đồng nhất, ổn định, làm cơ sở để giống được công nhận lưu hành và bảo hộ.
Ở vùng nhiệt đới có thể làm hai, ba vụ mỗi năm nên chu kỳ rút ngắn hơn vùng ôn đới, nhưng từ phép lai đầu tiên đến giống thương mại vẫn thường mất nhiều năm. Ký hiệu ST tăng dần qua các giống phản ánh một chương trình chọn tạo liên tục, trong đó mỗi giống mới kế thừa vật liệu và kinh nghiệm của các giống trước.
Chọn giống hiện đại: chỉ thị phân tử và những công cụ mới
Chọn giống truyền thống dựa vào quan sát kiểu hình: nhìn cây, đo năng suất, nấu và nếm cơm. Với tính thơm, việc đánh giá từng cây con bằng cảm quan qua hàng nghìn dòng là rất tốn công. Từ khi gen BADH2 được xác định, các phòng thí nghiệm có thể dùng chỉ thị phân tử: một đoạn ADN nhận biết được dạng gen thơm, kiểm tra ngay từ lá mạ, loại sớm những cây không mang gen thơm trước khi tốn công trồng đến khi thu hạt.
Chọn giống nhờ chỉ thị phân tử không thay thế đánh giá đồng ruộng, mà giúp thu hẹp số dòng cần đánh giá. Nó đặc biệt hữu ích với các tính trạng lặn hoặc khó đo như thơm, chịu mặn, kháng một số bệnh. Ở Việt Nam, các viện lúa và trường đại học nông nghiệp đã ứng dụng kỹ thuật này trong nhiều chương trình chọn tạo.
Công cụ mới hơn là chỉnh sửa gen, cho phép làm bất hoạt chính xác một gen như BADH2 trong một giống năng suất cao để tạo giống thơm mà không cần lai qua nhiều thế hệ. Khung pháp lý cho cây trồng chỉnh sửa gen khác nhau giữa các nước và đang thay đổi, nên chưa thể coi đây là con đường thương mại phổ biến. Điều đáng lưu ý là các giống ST thành công được tạo chủ yếu bằng phương pháp lai và chọn lọc cổ điển, cho thấy kinh nghiệm đồng ruộng và sự kiên trì vẫn là cốt lõi.
Thành tích quốc tế nên được hiểu thế nào
Cuộc bình chọn "Gạo ngon nhất thế giới" do The Rice Trader, một tổ chức chuyên về thông tin thị trường lúa gạo, tổ chức hằng năm cùng hội nghị thương mại gạo thế giới. Các mẫu gạo của nhiều nước được đầu bếp và giám khảo nấu, nếm và chấm theo hình thức, mùi thơm, vị và độ mềm của cơm. ST25 đoạt giải nhất năm 2019 trong cuộc thi tổ chức tại Manila, và tiếp tục được vinh danh trong các năm sau.
Cần đọc giải thưởng này đúng bản chất. Đây là cuộc bình chọn cảm quan mang tính thương mại, phản ánh chất lượng ăn uống của mẫu gạo dự thi trong năm đó, không phải đánh giá toàn diện về giống lúa như năng suất, khả năng chống chịu hay hiệu quả kinh tế cho nông dân. Một giống đoạt giải vẫn có thể không phù hợp mọi vùng, và chất lượng gạo thương phẩm phụ thuộc rất lớn vào canh tác, thu hoạch, sấy và xay xát.
Giá trị thực của danh hiệu nằm ở tín hiệu thị trường: nó giúp gạo thơm Việt Nam được người mua nước ngoài chú ý, mở đường cho phân khúc giá cao, vốn trước đây chủ yếu thuộc về gạo Thái Lan, Campuchia, Ấn Độ và Pakistan.
Vụ nhãn hiệu ST25 tại Mỹ: chuyện gì đã xảy ra
Đầu năm 2021, báo chí Việt Nam đưa tin một số doanh nghiệp có trụ sở tại California đã nộp đơn đăng ký nhãn hiệu có chứa "ST25" lên Văn phòng Sáng chế và Nhãn hiệu Hoa Kỳ (USPTO) cho sản phẩm gạo. Thông tin gây lo ngại rằng doanh nghiệp Việt Nam có thể gặp rào cản khi bán gạo ST25 vào Mỹ dưới chính tên giống của mình.
Sau đó, cơ quan thương vụ Việt Nam tại Mỹ theo dõi vụ việc, và USPTO hướng dẫn thủ tục phản đối đơn đăng ký của bên thứ ba. Cơ chế phản đối (opposition) cho phép người có lợi ích liên quan nêu lý do một nhãn hiệu không nên được bảo hộ trong một thời hạn sau khi đơn được công bố. Diễn biến cụ thể của từng đơn sau năm 2021 cần được tra trực tiếp trên cơ sở dữ liệu nhãn hiệu của USPTO.
Điểm mấu chốt về pháp lý là sự khác nhau giữa tên giống và nhãn hiệu. Theo nguyên tắc của Công ước quốc tế về bảo hộ giống cây trồng mới (UPOV), tên giống là tên gọi chung của giống đó, ai bán vật liệu giống ấy cũng phải dùng tên này, và tên giống không nên được ai độc chiếm làm nhãn hiệu cho chính loại hàng hoá đó. Lập luận này là một căn cứ quan trọng để phản đối việc đăng ký "ST25" làm nhãn hiệu cho gạo. Tuy vậy, cách áp dụng cụ thể phụ thuộc pháp luật nhãn hiệu từng nước.
Bảo hộ giống cây trồng khác bảo hộ nhãn hiệu thế nào
Hai cơ chế bảo vệ hai thứ khác nhau và thường cần đi cùng nhau với một giống lúa thương mại. Bảng dưới tóm tắt theo pháp luật Việt Nam và thông lệ quốc tế ở mức khái quát.
| Khía cạnh | Bảo hộ giống cây trồng | Bảo hộ nhãn hiệu |
|---|---|---|
| Bảo vệ cái gì | Vật liệu nhân giống của một giống mới | Dấu hiệu phân biệt hàng hoá của một chủ thể |
| Điều kiện | Mới, khác biệt, đồng nhất, ổn định, có tên phù hợp | Có khả năng phân biệt, không trùng hoặc tương tự gây nhầm lẫn |
| Thời hạn tại Việt Nam | Có thời hạn (cây hằng năm thường dài 20 năm) | Gia hạn được nhiều lần, mỗi lần 10 năm |
| Phạm vi lãnh thổ | Theo từng nước thành viên | Theo từng nước hoặc qua hệ thống Madrid |
| Ngăn được gì | Người khác sản xuất, kinh doanh vật liệu giống không được phép | Người khác dùng dấu hiệu gây nhầm lẫn trên hàng hoá |
Bài học thực tế: tên giống nên được chọn sao cho phân biệt rõ với nhãn hiệu thương mại của doanh nghiệp. Chủ giống và doanh nghiệp phân phối nên đăng ký nhãn hiệu riêng (chẳng hạn kèm tên doanh nghiệp hoặc vùng trồng) tại các thị trường xuất khẩu trọng điểm trước khi sản phẩm nổi tiếng. Khi danh tiếng đến trước bảo hộ, chi phí giành lại quyền luôn cao hơn chi phí đăng ký sớm.
Những bài học rộng hơn cho nông nghiệp Việt Nam
Thứ nhất, một giống tốt là kết quả của chương trình chọn tạo dài hơi, không phải của một phát hiện bất chợt. Việc một nhóm làm việc liên tục qua nhiều thập kỷ, kế thừa vật liệu từ giống này sang giống khác, là điều kiện tiên quyết. Chính sách hỗ trợ ngắn hạn theo đề tài hai, ba năm khó tạo ra kết quả tương tự.
Thứ hai, chất lượng gạo trên bàn ăn phụ thuộc cả chuỗi. Giống chỉ là điểm khởi đầu; giống thật hay giống lẫn tạp, canh tác theo quy trình hay không, sấy có làm nứt hạt hay không, xay xát và bảo quản ra sao đều quyết định hạt gạo người tiêu dùng nhận được. Việc gạo kém chất lượng mang danh ST25 trên thị trường là rủi ro cho uy tín của chính giống.
Thứ ba, sở hữu trí tuệ là việc phải làm trước khi nổi tiếng, không phải sau. Đăng ký bảo hộ giống, đăng ký nhãn hiệu tại các thị trường chính, xây dựng hệ thống nhận diện gạo đúng giống là các bước có chi phí thấp so với thiệt hại khi bị người khác chiếm tên. Vụ ST25 cho thấy điều này không chỉ đúng với công nghệ cao mà cả với nông sản.
Câu hỏi thường gặp
Gạo ST25 khác gạo ST24 ở điểm nào?
Hai giống cùng thuộc chương trình chọn tạo ST, đều là lúa thơm hạt dài. Khác biệt nằm ở các đặc tính như mùi thơm, độ mềm của cơm, thời gian sinh trưởng và khả năng chống chịu, theo mô tả của nhóm tác giả và kết quả khảo nghiệm. Người tiêu dùng cảm nhận khác nhau, và chất lượng thực tế phụ thuộc nhiều vào canh tác và chế biến.
Vì sao gạo ST25 có loại ngon loại không dù cùng tên?
Nguyên nhân có thể là giống bị lẫn tạp qua nhiều vụ tự để giống, canh tác không đúng quy trình, thu hoạch sai thời điểm, sấy quá nhanh làm nứt hạt, hoặc đơn giản là gạo khác mang danh ST25. Mua gạo có nguồn gốc rõ ràng, từ đơn vị dùng giống xác nhận, giúp giảm rủi ro này.
Nông dân có được tự để giống ST25 cho vụ sau không?
Pháp luật về giống cây trồng thường cho phép nông dân dùng sản phẩm thu hoạch từ giống được bảo hộ để làm giống cho vụ sau trên diện tích của mình, nhưng không được bán làm giống thương mại khi chưa được phép. Phạm vi cụ thể cần kiểm Luật Sở hữu trí tuệ và Luật Trồng trọt hiện hành.
Đăng ký nhãn hiệu ở Mỹ cho gạo Việt Nam tốn bao lâu?
Thời gian xử lý đơn nhãn hiệu tại USPTO thường kéo dài nhiều tháng đến hơn một năm, tuỳ có bị phản đối hay yêu cầu sửa đổi không. Doanh nghiệp có thể nộp trực tiếp hoặc qua hệ thống Madrid nếu đã có đơn tại Việt Nam. Nên dùng dịch vụ đại diện có kinh nghiệm thị trường Mỹ.
Giống lúa có được bảo hộ bằng sáng chế không?
Tại Việt Nam, giống thực vật không thuộc đối tượng bảo hộ sáng chế mà được bảo hộ theo cơ chế giống cây trồng. Một số nước như Mỹ cho phép bảo hộ sáng chế với thực vật trong một số trường hợp. Quy trình tạo giống hay một phương pháp kỹ thuật mới có thể là đối tượng sáng chế tuỳ pháp luật từng nước.
Danh hiệu gạo ngon nhất thế giới có làm tăng giá lúa cho nông dân không?
Danh hiệu tạo tín hiệu thị trường giúp gạo thơm có giá cao hơn ở một số kênh, nhưng giá lúa nông dân nhận còn phụ thuộc cung cầu, hợp đồng bao tiêu, chất lượng thực tế và khả năng liên kết với doanh nghiệp. Không nên kỳ vọng danh hiệu tự động nâng thu nhập mọi hộ trồng.